رضا قریبی /فیلم «کوچ» اثری درباره سالهای ابتدایی زندگی شهید حاج قاسم سلیمانی تا پیروزی انقلاب اسلامی اثر محمد اسفندیاری و مهدی مطهر است. روایت فیلم بر دوران کودکی، نوجوانی و جوانی او در دهههای ۴۰ و ۵۰ تمرکز دارد و از تصویر آشنای سالهای پایانی عمر او فاصله میگیرد. این انتخاب روایی، فیلم را از بازنمایی چهره تثبیتشده یک قهرمان ملی دور میکند و به جای آن، فرآیند شکلگیری شخصیت انسانی را نشان میدهد که بعدها به یک قهرمان جهانی تبدیل میشود. از این منظر، «کوچ» بیش از آنکه فیلمی درباره یک قهرمان باشد، فیلمی درباره «قهرمانسازها»ست.
🔸فیلم، بستر جغرافیایی و اجتماعی رشد حاج قاسم را در منطقهای محروم از استان کرمان به تصویر میکشد؛ فضایی که فقر، کمبود امکانات آموزشی و شرایط نابرابر اجتماعی در آن محسوس است. روایت، نه بر قهرمانی آماده، بلکه بر کودک و نوجوانی تمرکز دارد که هنوز آگاهی سیاسی و اجتماعی روشنی از ساختار قدرت ندارد و بهتدریج از طریق مواجهه با انسانهای مختلف، مسیر فکری و اخلاقی خود را پیدا میکند. در این مسیر، مجموعهای از شخصیتها بهعنوان «قهرمانساز» معرفی میشوند که هر یک نقشی بنیادین در شکلگیری هویت او دارند.
🔸نخستین قهرمانسازها در درون خانواده شکل میگیرند: مادربزرگی که با قصهگویی و روایت گذشته، تخیل و اخلاق کودک را پرورش میدهد؛ مادری مهربان که با وجود فقر، مهماننوازی و کرامت انسانی را حفظ میکند؛ و پدری که محور زندگیاش حلالخواری است. تأکید فیلم بر نان حلال، فقر آبرومندانه و مهماننوازی، بنیان اخلاقی شخصیت آینده حاج قاسم را بهصورت غیرمستقیم توضیح میدهد. همدلی اعضای خانواده، در کنار سختی معیشت، تصویری از سرمایه اخلاقیای میسازد که بعدها در کنشهای اجتماعی و نظامی او تداوم مییابد.
🔸در حوزه آموزش، فیلم دو تیپ معلم را در برابر یکدیگر قرار میدهد: معلمی دلسوز که با مشارکت مردم مدرسهای ساده اما کارآمد میسازد و به دانشآموزان امید میدهد، و معلمی که با خشونت و تحقیر، چهرهای منفی از قدرت آموزشی ارائه میکند. صحنه وداع دانشآموزان با معلم دلسوز و دویدن کودک تا توقف خودرو، تصویری ماندگار از پیوند عاطفی شاگرد و معلم میسازد و نقش معلم را بهعنوان یکی از مهمترین قهرمانسازها برجسته میکند. این پیوند، در امتداد روایت، به شکل نمادین با مفهوم تبعیت از رهبری معنوی در سالهای بعد قابل خوانش است.
🔸فیلم در ادامه، با معرفی فضای کار در یک هتل و ارتباط صاحب آن با روحانیت مبارز، لایهای اجتماعی-سیاسی به فرایند شکلگیری شخصیت اضافه میکند. آشنایی تدریجی نوجوان با مفاهیم ظلم، ساختار سرکوب، و مناسبات قدرت در دوره پهلوی، نه از مسیر شعار، بلکه از خلال تجربه زیسته و مواجهه با افراد مختلف صورت میگیرد. نمایش نقش ساواک، پیوند آن با مفاسد اجتماعی و بهرهبرداری از اعتیاد برای کنترل جوانان، بخشی از زمینه تاریخی فیلم را میسازد و فضای اخلاقی-سیاسی دوره را ترسیم میکند.
🔸فیلم، وضعیت اقتصادی و اجتماعی دهههای ۴۰ و ۵۰ را با تأکید بر محرومیت مناطق معدنی کرمان و غارت منابع توسط شرکتهای چندملیتی بازنمایی میکند. تضاد میان ثروت طبیعی منطقه و فقر مردم محلی، تصویری از نابرابری ساختاری ارائه میدهد و زمینه اجتماعی اعتراض و تحول را توضیح میدهد. این بازنمایی، به روایت فیلم عمق تاریخی میدهد و شرایطی را نشان میدهد که در آن، شکلگیری حساسیت اخلاقی و اجتماعی یک نوجوان معنا پیدا میکند.
🔸از منظر شخصیتی، فیلم بر آزادگی، سادهزیستی و غیرت اخلاقی نوجوان تأکید میکند؛ چه در واکنش به تعرض به یک زن، چه در به خطر انداختن خود برای نجات دوست در آتشسوزی هتل. این کنشهای کوچک و انسانی، بهصورت استعاری با نقشهای بزرگتر آینده پیوند میخورند و نشان میدهند که قهرمانی، نتیجه انباشتی از انتخابهای اخلاقی روزمره است، نه صرفاً محصول یک لحظه تاریخی.
🔸«کوچ» بهصورت غیرمستقیم نشان میدهد که چگونه بذرهای اخلاقی کاشتهشده پیش از انقلاب، پس از انقلاب در بستر رهبری معنوی و تحولات اجتماعی به ثمر مینشینند. فیلم، نوجوانی را ترسیم میکند که شبیه بسیاری از همنسلان خود است و از دل همین شباهت، امکان تکثیر الگوهای قهرمانانه را القا میکند. در این معنا، روایت از فرد فراتر میرود و به ظرفیت اجتماعی انقلاب برای پرورش شخصیتهای اثرگذار اشاره میکند.
🔸از حیث ساختاری، تمرکز فیلم بر «قهرمانسازها» آن را از زندگینامههای متعارف متمایز میکند و زاویه دیدی تربیتی به روایت میدهد. با وجود برخی طولانیشدنها در روایت، اثر واجد ظرفیت ماندگاری است؛ زیرا به جای اتکا به رخدادهای مقطعی، بر فرایند شکلگیری شخصیت تمرکز دارد.
🔸این رویکرد، امکان گسترش روایی در قالب دنبالهها را نیز فراهم میکند؛ بهگونهای که ادامه مسیر قهرمان در سالهای پس از انقلاب و در عرصههای منطقهای، بتواند بهعنوان امتداد طبیعی این روایت شکل بگیرد.
🔸در مجموع، «کوچ» با انتخاب هوشمندانه مقطع زمانی و تمرکز بر شبکهای از «قهرمانسازها»، روایتی تربیتی از تولد یک قهرمان ارائه میدهد. فیلم نشان میدهد قهرمانی، پیش از آنکه محصول میدانهای بزرگ باشد، نتیجه شکلگیری تدریجی اخلاق، همدلی، آموزش و زیست پاک در بستر خانواده و جامعه است؛ روایتی که ظرفیت الهامبخشی فراتر از مرزهای جغرافیایی را نیز دارد.
